Eczaneden aldığınız minik bir plastik çubuğun üzerine birkaç damla idrar damlatıp dakikalar içinde hayatınızı değiştirecek haberi almak, çağdaş dünyada sıradan bir süreç kabul ediliyor. Meğer anneannelerimizin gençlik yıllarında, yani 1960’lı yıllara kadar hamilelik haberini almak hiç de kolay değildi.
Evlerin konforunda yapılan testlerin öncesinde insanlık, yeni bir hayatın muştusunu alabilmek için laboratuvarlardaki canlı kurbağaların biyolojik sistemlerine güvenmek zorundaydı. Kulağa ürkütücü bir koca karı kıssası üzere gelen bu yeraltı tıp tarihi, Wellcome Collection arşivlerini inceleyen Dr. Isabel Davis’in Londra Doğal Tarih Müzesi için yaptığı araştırmalarla yine gündeme geldi.
Süreç aslında her periyotta tıpkı biyolojik temele dayanıyordu. Döllenme gerçekleştikten sonra bayanın bedeninde süratle artmaya başlayan beta-HCG hormonu, sağlıklı bir doğum öncesi bakım planlamak ismine teşhis edilmek zorundaydı. Lakin bugünün tersine, geçmişte her canı isteyen bayan bu testi basitçe yaptıramıyordu. Hekimlerin onay vermesi için önemli bir hastalık kuşkusu ya da çok genç yaştaki hastaların durumları üzere katı ve özel münasebetler aranmaktaydı.
Sistem büsbütün posta yoluyla ilerliyor, zımnilik içinde laboratuvara gönderilen idrar örneklerinin sonuçları asla direkt bayana söylenmiyordu. Devrin muhafazakar tıp otoriteleri, sonucun bayanlar tarafından direkt öğrenilmesinin bir “kürtaj salgını” yaratmasından korktuğu için haberi verme yetkisini yalnızca tabiplere tanımıştı.
İngiltere’de 1948 yılında kapılarını açan Aile Planlaması Derneği laboratuvarı, bu işin ana üssü haline geldi. Her sabah Kraliyet Postası ile gelen binlerce numune, içeride hazır kıta bekleyen amfibilerle buluşuyordu. “Hogben testi” ismi verilen bu metotta, Güney Afrika pençeli kurbağası (Xenopus laevis) başroldeydi. Kuşkulu idrar örneği dişi kurbağanın art bacağına enjekte edildiğinde, şayet bayan gebeyse hormona reaksiyon veren canlı 24 saat içinde yüzlerce yumurta bırakıyordu. Öbür çeşitler de denendi lakin hiçbiri bu Güney Afrika yerlisi kadar net ve süratli bir karşılık vermedi.
Kesilen farelerden kurtulan tabiata çıkan fatura
Kurbağaların tıp sahnesine çıkışından evvel laboratuvarlarda fareler ve tavşanlar kurban ediliyordu. Üstelik kesin sonucu görebilmek ismine o canlıların ameliyat masasında kesilmesi kuraldı. Kurbağalar ise yumurtalarını direkt dışarı bıraktıkları için hayatta kalıyor, böylelikle aylarca tekrar tekrar kullanılabiliyordu. Devrin kaidelerinde hayvan bölümü lisansı gerektirmeyen bu usul büyük bir tıp ihtilali olarak görüldü.
Bugün kurbağalar bebek muştusu verme vazifesinden büsbütün emekli olsalar da genetik araştırmalarda hala model organizma olarak yer alıyorlar. Fakat bu canlıların onlarca yıl boyunca kıtalararası taşınması tabiata çok ağır bir fatura çıkardı. Güney Afrikalı çevrecilerin vaktinde yaptığı ihtarlar kulak gerisi edildi ve ticari gayeyle dünyaya yayılan bu istilacı tıp, vakitle Galler ve Orta Amerika’da tabiata kaçarak yabanî popülasyonlar kurdu. Gittikleri bölgelerdeki lokal kurbağaların ömür alanlarını işgal eden ve ölümcül bir mantar hastalığı yayan bu canlılar, insan sıhhatini müdafaaya çalışırken yaban hayatına nasıl kalıcı ziyanlar verebileceğimizin en somut ispatı olarak duruyor.
