Buzulların derinliklerinde, insanlık tarihinin başlangıcından bile öncesine ilişkin mikrobiyal bir dünya on binlerce yıldır kusursuz bir sessizlikle uyuyor. Gezegenimizin süratle ısınması, bu vakitsiz esaretin sonunu hazırlarken donmuş toprak katmanının çözülmesiyle birlikte antik patojenler de birer birer uyanıyor.
Küresel ısınmanın kutuplardaki tesirini artırması, tıp dünyasında uzun müddettir bilinmeyen bir insanlık salgını telaşını canlı tutuyordu. Yapılan en şimdiki bilimsel çalışmalar ise tehdidin istikametini hiç beklenmedik bir alana çevirdi. Yakın gelecekte mutfaklarımıza giren temel besin unsurları, asırlık uykusundan uyanan bu davetsiz konukların birinci maksadı olabilir.
Kutup çizgisine yakın tarım topraklarının genişleme trendi, toprağın altında pusuda bekleyen canlılar için tehlikeli bir ortam hazırlıyor. İklim krizinin tesiriyle sıcaklık pahaları üst tırmandıkça, tarım üreticileri yeni çözünen kuzey topraklarına gerçek yöneliyor. Bu durum, yüzyıllardır aç bir biçimde bekleyen mikroorganizmalar için geniş bir yayılım alanı manasına gelecek.
Kore Kutup Araştırmaları Enstitüsü uzmanları, Alaska’nın Seward Yarımadası bölgesinden topladıkları donmuş toprak örneklerini laboratuvar ortamında incelemeye aldı. Yaklaşık 90 gün boyunca erimeye bırakılan numunelerin içinde, kimi bakteri çeşitlerinin beklenmedik bir süratle baskın hale geldiği gözlendi. Patates bitkisinde yumuşak çürüme hastalığına sebebiyet veren “Pseudomonas” bakterisi, buzlar çözüldükçe ortamdaki öbür mikroorganizmaları geride bıraktı. Araştırmacılar, çözünen topraktan elde ettikleri bu canlıları sağlıklı patates yumrularına enjekte ettiklerinde, eserlerin kısa müddette pelte kıvamında bir çamura dönüştüğünü saptadı.
Tarım dalını endişelendiren tek gelişme patates üretimiyle de sonlu kalmıyor. Bilim insanları, Grönland’daki 140 bin yıllık buz çekirdeklerini incelediklerinde domates mozaik virüsünün varlığını belirledi. Bu patojen tipi, dış etraf şartlarına karşı gösterdiği direnç sayesinde yalnızca domatesleri değil; biber, salatalık, pancar ve marul üzere pek çok temel besin eserini de büsbütün çürütüp yok etme potansiyeline sahip.
Sibirya’da canlandırılan virüsler ve geçmişteki uyarılar
Fransa’daki Aix-Marseille Üniversitesinde vazife yapan araştırmacılar, 2022 yılında Sibirya genelindeki donmuş topraklardan aldıkları numunelerle bu alandaki birinci büyük dataları elde etti. Laboratuvarda yürütülen hassas operasyonlar sonucunda, ortalarında 48 bin 500 yıllık geçmişiyle öne çıkan en eski patojenin de yer aldığı 13 virüs tekrar etkin hale getirildi. Bunun yanı sıra, 27 bin yıllık bir mamut dışkısı kalıntısı ile ağır mamut tüyü barındıran topraklardan üç yeni virüs izole edildi. Bilim dünyası bu yeni keşiflere “Pithovirus mammoth“, “Pandoravirus mammoth” ve “Megavirus mammoth” isimlerini verdi. Donmuş bir Sibirya kurdunun mide içeriği incelendiğinde ise “Pacmanvirus lupus” ismi verilen öteki bir antik yapıya ulaşıldı. On binlerce yıl boyunca donmuş halde kalan bu mikroorganizmalar, laboratuvarda canlandırıldıktan sonra bile tek hücreli bir amibi enfekte edebilecek seviyede biyolojik aktivite sergiledi.
2023 yılında “Viruses” mecmuasında yayımlanan ayrıntılı rapor, buzların erimesiyle bu bilinmeyen yapıların tabiata salınmasının kaçınılmaz olduğunu ortaya koyuyor. Endüstriyel yatırımların artmasıyla kutup bölgelerindeki insan popülasyonunun çoğalması, müsabaka riskini her geçen gün daha da tırmandırıyor. Gerçekten bu durumun bir gibisi 2016 yılında Sibirya’nın Yamal Yarımadası’nda deneyim edilmişti. Sıcaklık artışı nedeniyle eriyen toprağın altından çıkan ve şarbon sebebiyle ölmüş bir geyiğe ilişkin olan kalıntılar, yüz binlerce hayvanın telef olmasına ve bir çocuğun ömrünü yitirmesine neden olan bir salgını tetiklemişti.
