Homeros’un ünlü İlyada Destanı’nın 12-13. yüzyıllara tarihlenen bir el yazması nüshası, Topkapı Sarayı’nda Fatih Sultan Mehmet’in kütüphanesinde koruma ediliyor. Patrik 2. Gennadios’a ilişkin olduğu değerlendirilen eser, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Eskiçağ Tarihi Ana Bilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Hamdi Şahin tarafından bilimsel incelemeye alındı. Araştırmada, el yazmasının üretim yeri, yazım özellikleri, süslemeleri ve öteki İlyada nüshalarıyla temasına ait değerli bulgular elde edildi.
Patrik 2. Gennadios’un Koleksiyonunda Bulunduğu Değerlendiriliyor
Gerekli müsaadeleri alarak el yazması üzerinde inceleme yapan Prof. Dr. Hamdi Şahin, yapıtın fizikî özelliklerini ve tarihî kayıtlarını araştırdı. Ahşap kapak üzerine baskılı deriyle kaplanan 260 yapraktan oluşan yazma, 26,2 x 19,8 santimetre ölçülerinde.
Kapağın iç kısmında bulunan kayıtların, yapıtın geçmişine ait değerli bilgiler taşıdığı belirlendi. Eski Yunancayla yazılmış mülkiyet notunun, el yazmasının Patrik 2. Gennadios’un şahsi koleksiyonunda bulunduğuna işaret ettiği değerlendirildi.
Aynı kısımdaki Fransızca ve Osmanlıca etiketlerde ise yapıtın 13. yüzyıla ilişkin olduğu ve Homeros’un İlyada Destanı’nı içerdiği yönünde kayıtlar yer alıyor. Etiketin sol alt kısmında Topkapı Sarayı Tahrir Komisyonu mührü ve envanter numaraları da bulunuyor.
Yazmanın İstanbul’da Hazırlanmış Olabileceği Düşünülüyor
Araştırmada el yazmasının hangi merkezde üretildiğine ait ipuçları da ortaya çıkarıldı. Sayfa tasarımı, yazı kalitesi, Homeros’un ömrünü anlatan kısımlar ve kapsamlı şerhlerin bir arada bulunması, yapıtın İstanbul merkezli bir yazım atölyesinde çoğaltılmış olabileceği ihtimalini güçlendirdi.
Paleografik ve kodikolojik incelemelerde, el yazmasının Orta Bizans dönemi yazma kültürü içindeki yeri, üretim özellikleri ve metinsel yapısı değerlendirildi. Ana metnin tertipli, okunaklı ve büyük harflerle yazıldığı, etrafındaki geniş boşluklarda ise daha küçük ve sıkışık karakterlerle kapsamlı açıklamalara yer verildiği tespit edildi.
Başlıkların, büyük harflerin ve kenar notlarına yönlendiren işaretlerin kırmızı mürekkeple yazılması, yapıtın makul bir üretim tertibi içinde hazırlandığını gösteren ögeler arasında değerlendirildi. Harf birleşimleri, kısaltmalar ve söz sonlarındaki süslemeler de yazmayı hazırlayan katibin ileri seviyede yazı marifetine sahip olduğuna işaret etti.
Kırmızı Mürekkep Ve Bezemeler Dikkat Çekiyor
El yazmasının sadece içeriğiyle değil, görsel sistemiyle de öne çıktığı belirlendi. Kırmızı mürekkeple oluşturulan düğüm ve geçme motifleri, sayfa boyunca uzanan yatay süsleme bantları, bitkisel motiflerle bezeli başlıklar ve büyük harfler, yapıtın dikkat çeken özellikleri arasında yer alıyor.
Bu süslemelerin metin kısımlarını birbirinden ayırmak, okuyucunun metindeki geçişleri takip etmesini kolaylaştırmak ve sayfa sistemini belirginleştirmek maksadıyla kullanıldığı değerlendirildi.
Bazı sayfaların kenar boşluklarında üçgenler, geometrik diyagramlar ve Grekçe açıklama notları da tespit edildi. Kelam konusu çizimlerin, metindeki kavramların açıklanmasına ve farklı şerh kümeleri arasındaki ilgilerin gösterilmesine yardımcı olduğu belirlendi.
Ana metnin daha büyük, açık ve yuvarlak sınırlı karakterlerle; kenar açıklamalarının ise daha küçük ve sıkışık yazıyla hazırlanması, içerik kısımları arasında görsel bir hiyerarşi oluşturuyor.
İncelemede yapıtın genel olarak güzel korunduğu, lakin 5’inci yaprağın ön yüzü ile 7’nci yaprağın arka yüzünün sağ ve sol kenarlarında tahribat bulunduğu da ortaya çıktı. Eksik kısımların öbür yazma nüshalarla karşılaştırılarak tamamlanması planlanıyor.
Venetus A Ve Townleyanus Yazmalarıyla Bağlantısı Araştırılıyor
Araştırmanın kıymetli başlıklarından birini, İstanbul nüshasının öbür İlyada yazmalarıyla ilgisi oluşturdu. Bilim grubu, yapıtın 15. yüzyılda Patrik Bessarion tarafından İstanbul’dan götürülerek Venedik’teki Marciana Kütüphanesi’ne bağışlanan 10. ve 11. yüzyıllara ilişkin Venetus A ve Townleyanus yazmalarıyla kontaklı bir ara kopya olabileceğini pahalandırıyor.
El yazmasındaki birtakım sözlerin yazılış biçimlerinin öteki nüshalardan farklı olması, antik metinlerin transferi sırasında yaşanan dilsel değişimlerle ilişkilendirildi. Filolojik çalışmalar sonucunda, İstanbul nüshasındaki şerhlerin tek bir yazma kaynağından türemediği de tespit edildi.
Homeros’un Hayatı Ve İlyada’nın İlk Kitap Özeti Yer Alıyor
El yazmasının 5’inci yaprağında Homeros’un ömrünü anlatan bir kısım bulunuyor. Bu kısımda Homeros’un soy ağacı, ebeveynleri ve doğduğu yere ait bilgilere yer verildiği, devamında ise İlyada Destanı’nın birinci kitabının özetinin bulunduğu belirlendi.
Destanın kendisi 7’nci yaprakta başlıyor. Ana metin sayfanın orta kısmına yerleştirilirken açıklamalar etrafındaki kenar boşluklarına ve sağ sütuna işlenmiş. Şerhlerde Homeros’un dizeleri yorumlanıyor, sözler açıklanıyor ve mitolojik olayların arka planına ait bilgiler aktarılıyor.
Araştırma Bir Makale Hazırlığı Sırasında Başladı
Prof. Dr. Hamdi Şahin, araştırmanın 2026 yılının şubat ayında Homeros hakkında bir makale hazırlarken başladığını anlattı. Şahin, Homeros’un yapıtındaki bir sözün yanlış yazılmış olabileceğini fark etmesi üzerine incelemelerini derinleştirdiğini söyledi.
Önce çağdaş yayınlarla karşılaştırma yaptığını, burada aradığı bulguya ulaşamayınca el yazmalarını araştırmaya yöneldiğini belirten Şahin, incelediği nüshanın iki temel kısımdan oluştuğunu aktardı. İlk kısımda yaklaşık beş sayfa boyunca Homeros’un hayatı ve soyu anlatılırken, devamında İlyada Destanı kitaplarının özetleri bulunuyor.
Şahin, destanın akabinde gelen şerhlerin metindeki dizeleri yorumladığını, sözlere açıklık getirdiğini ve mitolojik olayları ayrıntılandırdığını tabir etti.
El yazmasının 260 folyodan, diğer bir tabirle yapraktan, oluştuğunu belirten Şahin, yapıtın tam bir nüsha olduğunu vurgulayarak, “Ahşap, dışı deri kaplı ve her bir folyo kağıt. Eserin tümü elimizde. Yani Homeros’a ilişkin İlyada Destanı’nın tam olarak elimize ulaşmış bir nüshası.” dedi.
12-13. Yüzyıla Tarihlenen Nüsha Sonraki Yazmalara Kaynak Olmuş Olabilir
Homeros’un İlyada Destanı’na ilişkin daha eski el yazmalarının bilim dünyası tarafından bilindiğini belirten Şahin, bunların 11 ve 12’nci yüzyıllara tarihlendiğini söyledi. İnceledikleri İstanbul nüshasını ise 12-13. yüzyıla tarihlendirdiklerini aktaran Şahin, yapıtın kendisinden sonra gelen 13, 14 ve 15’inci yüzyıl yazmaları açısından örnek oluşturmuş olabileceğini lisana getirdi.
İstanbul nüshasında her folyoda yer alan İlyada dizelerinin sayısının 14 ile 30 arasında değiştiğini kaydeden Şahin, dizelerin sayfalara eşit biçimde dağıtılmadığını anlattı. Bir yaprakta 15 dize bulunurken diğer bir yaprakta bu sayının 30’a kadar çıkabildiğini belirten Şahin, destanın 7’nci yapraktan itibaren başladığını ve son kitabın son dizesine kadar eksiksiz biçimde devam ettiğini söz etti.
Şahin, kitaplar arasındaki kısımların kırmızı boya ve bantlarla ayrıldığını, kimi kısımlarda ise iç içe geçmiş konsantrik dairelerin kısım geçişlerini belirginleştirmek için kullanıldığını söyledi.
“Bu Eser Dünyada Hiçbir Şekilde Çalışılmamış”
İncelemenin bilim dünyası açısından ehemmiyetine değinen Şahin, el yazmasının Fatih Sultan Mehmet’in şahsi kitaplığında bulunmasının ve İstanbul’da korunmasının kendileri için büyük kıymet taşıdığını belirtti.
İstanbul nüshasının başka yazmalar arasındaki pozisyonuna dikkat çeken Şahin, yapıtı dünyada daha evvel bilimsel olarak incelenmemiş bir çalışma olarak nitelendirdi.
Şahin, şu değerlendirmede bulundu:
“Bizim el yazmamız ki buna İstanbul’un ismini verdik, erken periyot kopyalarla 14-15. yüzyıl kopyaların tam arasına oturmaktadır. Bu sebeple bizim kopyamızdan sonra üretilen kopyalara örnek oluşturmuş olabileceğini kestirim ediyoruz. Bu eser dünyada hiçbir formda çalışılmamış bir eser. Biz kamuoyuyla bunu birinci defa paylaşıyoruz.”
İlk yorum yapan olun