İnsanlığın gökyüzündeki en eski gizem kaynağı olan Ay, yeraltı haritalama teknolojilerindeki ilerlemeler sayesinde milyarlarca yıllık sırlarını birer birer açığa çıkarıyor. Çin Ulusal Uzay İdaresi (CNSA) tarafından yürütülen tarihi Chang’e-4 vazifesi, Ay’ın Dünya’dan hiçbir vakit görünmeyen uzak yüzünün (karanlık yüzünün) yeraltı anatomisini birinci kere bu kadar net bir halde ortaya koydu. Bilim dünyasının saygın yayın organlarından Journal of Geophysical Research: Planets mecmuasında yayımlanan tahlil bilgileri, uydumuzun jeolojik evrimine dair bilinen ezberleri bozacak nitelikte.
İLK 40 METRE YERALTI KRATERLERİYLE DOLU
2018 yılında Ay’ın uzak yüzüne inerek bir unsur imza atan Chang’e-4 uzay aracı, yüzeyin altına gönderdiği özel radar sinyalleri yardımıyla yerkabuğunun yaklaşık 300 metre derinliğe kadar olan katmanlarını inceledi. Gezegensel Bilim Enstitüsü bünyesinde misyon yapan astrojeoloji uzmanı Jianqing Feng liderliğindeki araştırma grubu, Ay yüzeyinin birinci 40 metrelik üst katmanının kozmik toz, gevşek toprak ve çarpmalarla parçalanmış kaya bloklarından oluştuğunu saptandı.
Bu tortul yapının çabucak altında yapılan ayrıntılı bilgisayar modellemelerinde, geçmişte devasa bir göktaşının Ay’a çarpması sonucu oluşan ve vakitle üzeri toz bulutlarıyla kapanan bilinmeyen bir çarpma krateri tespit edildi. Araştırmacılar, bu yapının Ay’ın birinci oluşum periyotlarındaki şiddetli asteroit bombardımanının izlerini taşıdığını söz ediyor.
MİLYARLARCA YILLIK 5 DEV LAV KATMANI AÇIĞA ÇIKARILDI
Yüzey toprağının daha da derinlerine inen bilim insanları, Ay’ın antik geçmişine ilişkin en somut jeolojik ispatlara ulaştı. Radar bilgileri, yeraltında birbirinde büsbütün ayrışmış beş besbelli antik lav katmanının varlığını tescilledi. Teorik iddialara nazaran Ay, yaklaşık 4,51 milyar yıl evvel Mars büyüklüğünde bir gök cisminin genç Dünya’ya çarpması ve gezegenimizden devasa bir modül koparmasıyla meydana geldi.
Oluşumunu takip eden 200 milyon yıl boyunca uzay enkazlarının maksadı olan Ay’ın kabuğunda derin çatlaklar açıldı. Tıpkı Dünya’da olduğu üzere, o devirde Ay’ın mantosunda sıvı halde bulunan erimiş magma, bu çatlaklardan sızarak yüzeye yayıldı ve üst üste binen devasa volkanik katmanları oluşturdu.
“JEOLOJİK OLARAK ÖLÜ” KABUL EDİLEN UYDUDA MAGMA İZİ
Chang’e-4’ün gönderdiği yeni jeofizik dataları, Ay’ın volkanik geçmişine dair dramatik bir gerçeği de gün yüzüne çıkardı. Yeraltındaki volkanik kaya katmanlarının yüzeye yaklaştıkça besbelli bir halde inceldiği saptandı. Araştırma müellifi Jianqing Feng, bu durumun Ay’ın iç gücünün vakitle azaldığının delili olduğunu belirterek, “Ay, sonraki volkanik evrelerinde yavaş yavaş soğuyordu ve tabiri caizse gücü tükeniyordu. İç gücü vakitle zayıfladığı için yüzeye püskürttüğü lav ölçüsü da azaldı” açıklamasında bulundu.
Bilim topluluğu, Ay’daki etkin volkanik faaliyetlerin 1 milyar ila 100 milyon yıl evvel büsbütün durduğunu ve uydumuzun “jeolojik olarak ölü” bir gök cismi olduğunu kabul ediyordu. Fakat elde edilen bu son datalar, Ay’ın en derin noktalarında hala etkin magma ceplerinin bulunabileceğini ve büsbütün sönmediğini gösteriyor. Uzmanlar, Chang’e-4’ün devam eden yüzey altı haritalama çalışmalarının, gelecekte kurulacak Ay üsleri ve yeraltı kaynaklarının tespiti için hayati ehemmiyet taşıdığını kaydediyor.
İlk yorum yapan olun