Kyoto Üniversitesi’nden bilim insanları, uzay havası ile sismik olaylar ortasındaki muhtemel ilişkiyi açıklayan yeni bir teorik model geliştirdi. Modele nazaran güneş patlamalarının iyonosferde yarattığı elektriksel bozulmalar, kırılgan fay sınırlarını sarsıntısı tetikleme noktasına itebilir.
İYONOSFERDEN YERİN DERİNLİKLERİNE
Araştırma bir zelzele iddia sistemi olmaktan çok fizikî bir sistem önerisi sunuyor. Araştırmaya nazaran güneş aktivitesinin ağırlaştığı periyotlarda iyonosferdeki elektron yoğunluğu süratle artıyor. Bu artış, iyonosferin alt katmanlarında negatif yüklü bir tabaka oluşturuyor.
Söz konusu yük, yeryüzü ile iyonosfer ortasında devasa bir elektrostatik sisteme yol açıyor. Çatlak bölgeler ise bu sistemde ağırlaştırıcı bir tesir yapıyor: Aşırı sıcaklık ve basınç altında su barındıran bu kırık alanlarda, elektrik alanları kayaç içindeki mikroskobik boşluklarda yoğunlaşabiliyor.
Ekibin hesaplamalarına nazaran büyük güneş patlamalarıyla irtibatlı iyonosfer bozulmaları, bu boşluklarda birkaç megapaskal seviyesine ulaşan elektrostatik basınç yaratabilir. Bu paha, fay istikrarını etkilediği bilinen gelgit ve yer çekimi kuvvetleriyle kıyaslanabilir bir büyüklüktedir.
TEK İSTİKAMETLİ DEĞİL, KARŞILIKLI BİR ETKİLEŞİM
Büyük depremlerin öncesinde iyonosferde sıradışı davranışlar gözlemlendiği uzun müddettir biliniyor: Elektron yoğunluğunda ani artışlar, iyonosfer yüksekliğinde düşüşler ve atmosferik bozulma dalgalarında yavaşlama bunların başında geliyor. Bu anomaliler, bilim dünyasında bugüne kadar ekseriyetle yerkabuğunun içindeki gerilim birikiminin dışarıya yansıması olarak değerlendiriliyordu.
Kyoto modeli bu okumaya yeni bir boyut katıyor: Yerin derinlikleri iyonosferi etkileyebildiği üzere, iyonosfer de aşağı taraflı geri besleme kuvvetleri üretebilir. Sistem tek istikametli değil, çift taraflı işliyor.
2024 NOTO SARSINTISI VE GÜNEŞ AKTİVİTESİ
Araştırmacılar Japonya’daki son büyük sarsıntıları somut örnek olarak ele aldı. Ocak 2024’te yaşanan Noto Yarımadası sarsıntısı, ağır güneş patlaması devirlerinin çabucak akabinde gerçekleşti. Takım bu zamanlamanın direkt bir neden-sonuç münasebeti kanıtlamadığının altını çiziyor; lakin fayın aslında kritik tansiyon altında olduğu durumlarda iyonosfer bozulmalarının tetikleyici bir etken olabileceği fikriyle örtüştüğünü vurguluyor.
DEPREM RİSKİ DEĞERLENDİRMESİ YİNE ŞEKİLLENEBİLİR
Plazma fiziği, atmosfer bilimi ve jeofizik disiplinlerini bir ortaya getiren bu yaklaşım, zelzelelerin sırf gezegenin iç kuvvetleriyle açıklandığı klasik çerçeveyi genişletiyor.
Sonraki adımda yüksek çözünürlüklü GNSS tabanlı iyonosfer tomografisi ile detaylı uzay hava dataları birleştirilecek. Hedef; iyonosfer bozulmalarının yerkabuğu üzerinde manalı elektrostatik tesirler yarattığı şartları netleştirmek ve sismik risk değerlendirmesine yeni bir katman eklemek.
