Soğan doğrarken gözlerimizin yaşarması, mutfaktaki en yaygın ve bazen en acı verici küçük “krizlerden” biridir. Lakin bu durumun gerisinde epeyce değişik ve karmaşık bir kimyasal savunma sistemi yatar.
İşte bu kimyasal savaşın nedenleri ve gözlerinizi kurtaracak pratik tahlil yolları:
Soğan Doğrarken Gözlerimiz Neden Yaşarır?
Soğanlar, toprak altında yetişirken kendilerini kemirgenlere ve böceklere karşı korumak için evrimleşmiştir. Bir soğanı kestiğinizde, soğanın hücrelerini parçalamış olursunuz. Bu parçalanma, olağanda farklı duran iki maddeyi bir ortaya getirir: Alinaz enzimleri ve amino asit sülfoksitler.
-
Kimyasal Tepki: Bu iki husus birleştiğinde sülfenik asit oluşur.
-
Gazın Oluşumu: Sülfenik asit, soğandaki öbür bir enzimle (LF-sentaz) yansımaya girerek havada süratle yayılan uçucu bir gaz olan “Sin-propantiyal-S-oksit”e dönüşür.
-
Gözdeki Temas: Bu gaz gözlerinize ulaştığında, gözün nemli katmanındaki suyla yansımaya girer ve düşük konsantrasyonda sülfürik asit oluşturur.
-
Savunma Sistemi: Gözünüz bu yakıcı asidi hissettiği anda beyne sinyal gönderir. Beyin ise asidi yıkamak ve dışarı atmak için gözyaşı kanallarını uyarır. Sonuç: Çokça gözyaşı!
Göz Yaşarmasını Önlemek İçin Pratik Yöntemler
Bu kimyasal süreci durdurmak yahut tesirini azaltmak için şu formülleri deneyebilirsiniz:
-
Soğanı Soğutun: Doğramadan 15-30 dakika evvel soğanı buzdolabında (veya 10 dakika dondurucuda) bekletin. Soğuk, kimyasal tepkisi yavaşlatır ve gazın havaya yayılma suratını düşürür.
-
Keskin Bıçak Kullanın: Kör bıçaklar soğan hücrelerini parçalamak yerine ezer, bu da daha fazla gaz salınmasına neden olur. Keskin bir bıçak, hücreleri pak bir halde keserek gaz çıkışını minimize eder.
-
Akan Su Altında yahut Su Dolu Kapta Kesin: Gaz suda çözünür. Soğanı su altında kesmek, gazın gözlerinize ulaşmadan suda hapsolmasını sağlar (ancak bu biraz zahmetli olabilir).
-
Hava Akışı Oluşturun: Ocağın aspiratörünü açın yahut bir vantilatör yardımıyla havayı kendinizden uzağa üfleyin. Bu, gazın gözlerinize ulaşmadan dağılmasını sağlar.
-
Kök Kısmını En Son Kesin: Soğanın sülfür konsantrasyonu en yüksek olan yeri kök kısmıdır. Doğramaya doruktan başlayın ve kök kısmını en sona bırakın; hatta mümkünse kökü büsbütün ayırmadan doğrama sürecini bitirin.
-
Dil Çıkarmak yahut Ağızdan Nefes Almak: Kimileri ağızdan nefes almanın yahut lisanı yavaşça dışarı çıkarmanın gazı gözlere ulaşmadan ağızdaki nemde tuttuğunu argüman eder. Bilimsel olarak katılığı tartışmalı olsa da denemeye değer!
Küçük Bir İpucu: Şayet çok hassas gözleriniz varsa yahut her gün kilo kilo soğan doğramanız gerekiyorsa, kolay bir deniz gözlüğü takmak bu sorunu %100 oranında çözecektir.
