Son yıllarda Anadolu’nun güçlü florası, bilim insanlarının ilgisini çekmeye devam ediyor. Bu defa, İzmir sonları içindeki doğal ortamlar, yeni ve özgün bir bitki tipine mesken sahipliği yaptı. Ödemiş ilçesinde, volkanik yapıya sahip Ovacık Platosu’nda yürütülen ayrıntılı araştırmalar, daha evvel hiç tanınmayan bir göbek otu tipini ortaya çıkardı. Bu yeni cins, bilim beşerlerine nazaran bölge ekosisteminin eşsiz bir kesimini oluşturuyor ve literatüre kaydedildiğinde büyük yankı uyandırdı.
Çalışma, bölgenin özgün iklim ve toprağında gelişen bu bitkinin hem morfolojik hem de genetik açıdan ayrışmış özelliklere sahip olduğunu gösterdi. Bilimsel ismiyle ‘Umbilicus choripetalus’ olarak tanımlanan bu cins, Türkçe ismini kentin ismine atfen İzmir göbek otu olarak aldı. Bu keşif, doğal ömrün korunması kadar, Türkiye florası açısından da yeni bir sayfa açıyor ve bölgeye özel endemik cinsler listesine ekleniyor.
Ekibin disiplinlerarası çalışması ve araştırma süreci
Bu kıymetli keşfin ardında, uzun ve güçlü saha çalışmaları ile ayrıntılı laboratuvar incelemeleri yatan geniş çaplı bir grup yer alıyor. Ege Üniversitesi Botanik Bahçesi’nde düzenlenen herbaryum ve analitik çalışmaların başında Prof. Dr. Hasan Yıldırım bulunuyor. Ayrıyeten, Hacettepe Üniversitesi’nden Dr. Barış Özüdoğru ve Dr. Ilgın Deniz Can, genetik tahlillerle bu yeni cinsin özgünlüğünü belgeledi. Saha çalışmaları sırasında ise, Doç. Dr. Mehmet Maruf Balos ve Musa Geçit üzere uzmanların katkılarıyla örnekler toplandı ve ayrıntılı araştırmalar yapıldı.
Laboratuvar ortamındaki tahlillerde, bitkinin morfolojik özellikleri ve DNA kodları karşılaştırılarak, onu benzeri cinslerden ayıran farklılıklar belirlendi. Bu gizemli küçük bitki, ‘göbek otu’ ailesi içinde yeni bir kopma oluşturarak, alandaki tek ve özgün yapısıyla dikkat çekiyor.
Genetik ve morfolojik özellikleriyle ayrışıyor
Çalışmayı yürüten uzmanlar, bu bitkinin bulunduğu bölgenin, bilhassa volkanik yapıların tesirli olduğu ve özgün bir habitat sunduğunu belirtti. Prof. Yıldırım, fiziksel belirgin özelliklere değinerek, başka göbek otu çeşitlerinden farkını vurguladı. En dikkat cazip fark, taç yaprakların en tabana kadar ayrık olması ve yapısında yatıyor. Kasıtlı olarak yapılan DNA tahlilleri, bu cinsin, akrabası olan öbür çeşitlerden ise genetik açıdan hayli farklı olduğunu ortaya koydu.
Tarih boyunca bilinen göbek otu tipleri ortasında, en yakın akraba olanların Mardin ve Sudan’daki çeşitler olduğu tespit edildi. Mardin’de rastlanan ‘Umbilicus tropaeolifolius’ ile Afrika’daki ‘Umbilicus paniculiformis’ tipleri, hem coğrafik kutuplarda yer alsa da, yeni İzmir tipi farklı evrimsel gelişim izlediğine işaret ediyor.
Türkiye’nin florasında yeni ve endemik bir parça
Bu keşif, ülkemizin bitki çeşitliliğine dair bilgilere yeni katkılar sağladı. Dünya genelinde bilinmekte olan göbek otu ailesinde, toplamda 16 tıp bulunuyor. Türkiye sonları içinde ise, bugüne kadar 7 farklı çeşit tespit edilmişti. İzmir’de bulunan bu yeni ve özgün çeşitle birlikte, toplam cins sayısı 8’e çıktı. En değerlisi, bu yeni çeşidin yalnızca ve yalnızca Türkiye’de endemik olarak görüldüğü, öbür bir yerde doğal ortamda bulunmadığı belirlendi. Böylelikle, İzmir’in verimli ekosistemi, dünyadaki biyolojik çeşitlilik haritasında kıymetli bir yer tutmaya başladı.
Koruma ve sürdürülebilirlik endişeleri
Keşfin akabinde yapılan popülasyon çalışmaları, bu bitkinin sadece yaklaşık 550 birey içerdiğini ve sonlu alanlarda ağırlaştığını ortaya koydu. Bu durumda, çeşidin IUCN kırmızı listesinde hassas kategoride yer alması kaçınılmaz oluyor. Yıldırım ve grubu, bölgedeki ömür alanlarının korunmasının kaçınılmaz olduğunu vurguluyor. Bilhassa, yeni keşfedilen İzmir göbek otunun, maden ve taş ocağı üzere faaliyetlerle tehlike altında olduğunu belirten uzmanlar, bölge idarelerinden doğal ömrün korunmasını talep ediyor. Bilhassa bölgedeki maden çalışmalarının, bu eşsiz genetik zenginliğin kaybolmasına sebep olabileceğine dikkat çekiliyor. Bu nadide bitki, gelecek kuşaklara aktarılabilmesi ismine, öncelikle muhafaza altına alınmalı ve sürdürülebilir kullanım prensipleri doğrultusunda hareket edilmelidir.
